วันที่ ศุกร์ ตุลาคม 2561

พิมพ์หน้านี้  |  ดูบล๊อกอื่นๆ ที่ OKnation

 

สุภาพสตรีผู้มาก่อนกาล ในราชสำนักฝ่ายในของสมเด็จพระปิยมหาราช


กิจกรรมเสวนาพิเศษ เนื่องในโอกาสวันปิยมหาราช  "เหล่าสุภาพสตรีผู้มาก่อนกาล"  ในราชสำนักผ่ายในของสมเด็จพระปิยมหาราช   สัมผัสเรื่องราวของ "เจ้าจอมสายสกุลบุนนาค"  ตัวอย่าง "ความนำสมัย" ซึ่งเป็นต้นแบบของสุภาพสตรีไทยในกาลต่อมา โดย  รองศาสตราจารย์ ดร. กัณฑาทิพย์ สิงหะเนติ ผู้ศึกษาข้อมูลราชสำนักฝ่ายในรัชสมัยสมเด็จพระปิยมหาราช

อรรถดา คอมันตร์ กรรมการบริหารบริษัทไทยสตาร์กรุ๊ป นักสะสมศิลปวัตถุและเครื่องเรือนไทยโบราณ และสํานักพิมพ์สยาม เรเนซองส์ (บริษัท สำนักพิมพ์ สยาม เรเนซองส์ จำกัด)ผู้พิมพ์จำหน่ายหนังสือ “สมุดตราสะสมเจ้าจอมเลียม ในรัชกาลที่ ๕” ที่บริษัท สำนักพิมพ์ สยามเรเนซองส์ จำกัดได้รับความไว้วางใจจากคุณหญิงเสริมศรี บุนนาค อนุญาตให้เผยแพร่ สมุดตราสะสมเจ้าจอมเลียม ผลงานสะสมชิ้นสำคัญอีกชิ้นหนึ่งของเจ้าจอมเลียม ซึ่งเป็นสมบัติส่วนตัวของอาจารย์ภาวาส บุนนาค อดีตรองราชเลขาธิการ ออกสู่สาธารณชน ซึ่งได้ตีพิมพ์ต้นฉบับจริงทั้งเล่มในส่วนหน้า จำแนกตราออกเป็นหมวดหมู่ จัดทำคำอธิบายตรา พระราชประวัติ พระประวัติและประวัติของเจ้าของตราไว้อย่างละเอียด (มีคลิปสัมภาษณ์)

 

โดยมีจำนวนตราทั้งสิ้นกว่า ๔๒๓ ดวง ทั้งยังจัดพิมพ์คำอธิบายภาพถ่ายที่ปรากฏในสมุดตราสะสมต้นฉบับอีก ๑๑ ภาพ ที่บางส่วนเป็นภาพฝีพระหัตถ์ในสมเด็จพระปิยมหาราช ตอนท้ายเล่มยังได้เรียบเรียงประวัติ ผลงานด้านศิลปะและการประดิษฐ์ของเจ้าจอมเลียมไว้อีกด้วย ด้วยคุณค่าของหนังสือเล่มนี้ ในฐานะบันทึกประวัติศาสตร์ที่ทรงคุณค่า สะท้อนรสนิยมและความเปลี่ยนแปลงของสังคมในห้วงระยะเวลาเปลี่ยนผ่านที่สำคัญช่วงหนึ่งของราชอาณาจักรสยาม จึงทำให้ได้รับรางวัลชมเชยหนังสือประเภทสวยงามทั่วไป ในการประกวดหนังสือดีเด่น ประจำปี ๒๕๖๐ จากสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.)

"...จำเดิมแต่เริ่มริ ตริการจะเล่นตรา เพียรเก็บหาโดยกำลัง แต่ลำพังตนเอง เล่นตามเพรงคนจน ทนเก็บถ้วนหกปี แต่ร้อยยี่สิบเสศหนึ่ง จนลุถึงร้อยยี่สิบเจ็ด เอาเป็นเสร็จสิ้นประสงค์ จึ่งจัดลงสมุดนี้ เพื่อให้เป็นเครื่องชี้ เหนความพยายาม ยิ่งเทอญ

เจ้าจอมเลียม

ที่สิบหกพฤหัศไซ้ เสร็จความ

สิ่งซึ่งพยายาม เล่นแล้ว

กรกฎาคมนาม บัญญัติ ไว้แฮ

สมคิดไป่คลาดแคล้ว ในข้อความหวัง..."

ข้อความนี้อาจจะดูเป็นข้อความธรรมดา แม้ในระยะเวลากว่าน้อยปีนั้น หากผู้เขียนเป็นสุภาพบุรุษในยุคนั้น แต่นี่คือข้อความของ "เจ้าจอมเลียม ในรัชกาลที่ ๕" ที่เขียนไว้ ณ หน้าสุดท้ายของสมุดตราสะสมที่ท่านเพียรเก็บด้วยตนเอง

 

นี่คือข้อความแสดงความเป็นตัวตน บทบาทของผู้หญิงคนหนึ่ง ซึ่งเดินออกมาจากแถวสุภาพสตรีหลายท่ายในยุคนั้น

 

ใครเล่าจะคิดว่า "ดวงตรา" คือเครื่องบันทึกประวัติศาสตร์คือเครื่องสะท้องศิลปะคือเครื่องสะท้อนวิธีคิดของผู้คนในยุคนั้น

คือ "งานออกแบบกราฟิกยุคแรกของสยาม".

แต่เจ้าจอมเลียม มองเห็นสิ่งนั้น และเพียรเก็บในสิ่งที่ไม่มีใครเห็นคุณค่า ด้วยกำลังตนเอง จนกว่าร้อยปีผ่านมา สิ่งที่คือผลงานอันประเมินค่ามิได้ไปเสียแล้ว...

เจ้าจอมเลียม ในรัชกาลที่ ๕ เป็นธิดาของเจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ (โต) สมุหราชองครักษ์ ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๕) และท่านผู้หญิงตลับ สุรวงศ์วัฒนศักดิ์ เกิดที่บ้านตลาดแขก ธนบุรี เมื่อวันที่ ๑๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๒๔ มีศักดิ์เป็นหลานปู่เจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ (วร) สมุหพระกลาโหม ในสมัยรัชกาลที่ ๕ และเป็นหลานชวดสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง) เมื่ออายุ ๑๑ ปี เจ้าคุณบิดาได้ส่งเข้าไปเรียนรู้ฝึกหัดแบบอย่างกุลสตรีในสำนักเจ้าคุณพระประยูรวงศ์ ผู้มีศักดิ์เป็นอาและเป็นพระสนมเอกในสมเด็จพระปิยมหาราช จนได้ถวายตัวเป็นบาทบริจาริกาในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวัย ๑๕ ปี 

ด้วยความเฉลียวฉลาดวางตนที่ดี จึงได้รับพระราชทานหีบหมากทองคำ มีศักดิ์เป็นเจ้าจอมอยู่งาน และยังได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้นที่ ๓ ตติยจุลจอมเกล้า

ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ตามเสด็จอยู่งานในพระราชพิธีสำคัญๆ จนสิ้นรัชสมัย จึงกราบบังคมทูลลาพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว กลับมาพำนักที่บ้านเดิม

เป็นที่ทราบกันดีว่าเจ้าจอมเลียมนั้นเป็นผู้มีทักษะในงานประณีตศิลป์ดังที่ท่านได้เย็บซองผ้าโปร่งสีเงิน ปักพระปรมาภิไธยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ สำหรับเก็บผ้าซับพระบาทที่ท่านได้บูชามาตลอดชีวิตของท่าน

นอกจากนี้ยังเป็นผู้มีความคิดสร้างสรรค์ ดังจะเห็นได้จากการประดิษฐ์ของจิ๋วจากอุปกรณ์เหลือใช้ อาทิ โต๊ะหมู่บูชาจากไพ่ตองที่ใช้แล้วฉลุลายปิดทองงดงาม มีเครื่องบูชาทำจากลูกปัดเล็กๆ จัดเป็นดอกไม้ การประดิษฐ์ตุ๊กตาชาววัง หรือเครื่องพวงแก้วน้ำจากหลอดยา

ของจิ๋วเจ้าจอมเลียม  ปัจจุบันเก็บรักษาที่พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติ พระนคร

ท่านยังเป็นผู้ริเริ่มการสะสมรูปภาพ หนังสือ ตลอดจนตราต่างๆ จนเป็นที่มาของ “สมุดตราสะสมเจ้าจอมเลียม ในรัชกาลที่ ๕” ที่บริษัท สำนักพิมพ์ สยามเรเนซองส์ จำกัดได้นำมาจัดพิมพ์

 ตลอดระยะเวลา ๖ ปี เจ้าจอมเลียมได้พยายามรวบรวมตราจากแหล่งต่างๆ เช่น ตราจากกระดาษจดหมาย ปกซองจดหมาย ตราผนึกซองจดหมายทั้งของบุคคลและหน่วยราชการ ตราจากสัญญาบัตร ตราจากประกาศนียบัตรกำกับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ จำนวน ๔๒๓ ดวง ประทับลงในสมุดที่ได้รับพระราชทานจากสมเด็จพระปิยมหาราช เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๘ ซึ่งมีสาเหตุในการได้รับพระราชทานตามที่ท่านเขียนไว้ว่า

"...ในน่าที่พวกกรรมการีนีร้านหลวง ซึ่งได้ตั้งการถ่ายรูปแลจำหน่ายรูป ในงานวัดเบญจมบพิตร แต่ครั้งปี ๑๒๔..."

ท่านได้เขียนหมายเลขกำกับไว้ที่ตรา พร้อมทั้งระบุผู้เป็นเจ้าของตรานั้นๆ ทั้งยังใช้ความสามารถด้านประณีตศิลป์ วาดภาพ ระบายสีตกแต่งการจัดแสดงตราในหน้าต่างๆไว้อย่างสวยงาม จึงอาจกล่าวได้ว่าท่านเป็นผู้บุกเบิกการสะสมตรารุ่นแรกของสยามเลยทีเดียว

หากนับรวมตราในสมุดเล่มที่ ๒ ซึ่่งได้ทูลเกล้าฯ ถวายสมเด็จฯ พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า อีกจำนวน ๒๘๖ ดวง จะมีจำนวนตราสะสมรวมทั้งสิ้นถึง ๗๐๙ ดวง (สมุดตราเล่มนี้สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ ทรงจัดพิมพ์ขึ้นเป็นครั้งแรกใน พ.ศ. ๒๕๓๕ ในชื่อ "ตราแผ่นดิน ตราราชสกุล และสกุล อักษรพระนาม และนามย่อ")

"สมุดตราสะสมของเจ้าจอมเลียม" นับเป็นมรดกที่สำคัญยิ่งของชาวสยาม ที่นอกจจากจะสะท้อนความสามารถด้านศิลปะและการออกแบบของเจ้าจอมเลียม รวมทั้งความละเมียดละไมที่เขียนกำกับอธิบายว่าตราแต่ละดวงนั้นเป็นของผู้ใดแล้ว

การถอดความสัญลักษณ์แต่ชิ้นที่นำมาประกอบกันในตรา ก็ทำให้ค้นพบองค์ความรู้ใหม่ๆ ที่ทำให้ทราบความคิด ค่านิยมของคนในสมัยนั้น อาทิ บางท่านได้มีการผูกอักษรนามบุพการี หรือคนใกล้ชิด เช่นคู่สมรสไว้ในดวงตรา ทั้งยังมีการผูกคาถาเป็นภาษาบาลี-สันสกฤต และขอม อันแสดงถึงคุณธรรมประจำใจ คติพจน์ที่เป็นหลักยึดในการใช้ชีวิตของแต่ละท่าน รวมทั้งธรรมเนียมการการบังคมทูลขอพระราชทานใช้ตราอีกด้วย

แม้ในยามบั้นปลายของชีวิต เจ้าจอมเลียมผู้เข้าถึงพระพุทธศาสนาเป็นที่ตั้ง ก็ยังแสดงความคิดสร้างสรรค์ กอปรกับหลักธรรม "มรณสติ" เขียนข้อความกล่าวขอบคุณ และอวยพรไว้สำหรับลูกหลานได้จัดพิมพ์มอบให้แขกผู้มีเกียรติในงานศพของตนเองไว้ เป็นที่ระลึก แสดงถึง "ความคิดสร้างสรรค์" และ "ความเป็นตัวของตัวเอง" แม้ในยามปัจฉิมกาลแห่งชีวิตได้เดินทางมาถึง จากโลกนี้ไปอย่างศิลปินและนักคิดคนสำคัญคนหนึ่งของสยามในความเรียบง่าย...

บรรยากาศในงานเสวนา

 

การแต่งกาย

เจ้าคุณพระประยุรวงศ์ ผู้นำการแต่งกาย

งานอดิเรก

 

การถ่ายภาพ

ภาพโปสการ์ด (เครดิต รองศาสตราจารย์ ดร. กัณฑาทิพย์ สิงหะเนติ) ที่สตรีในสำนักราชวังใช้ส่งถึงกันและกัน

 

โดย feng_shui

 

กลับไปที่ www.oknation.net