วันที่ จันทร์ กรกฎาคม 2553

พิมพ์หน้านี้  |  ดูบล๊อกอื่นๆ ที่ OKnation

 

เพลงเรือ : วัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ เอกลักษณ์หนึ่งเดียวของสงขลา



คุณรู้จักวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ไหมครับ?


ความหมายของวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ ทางยูเนสโกให้ความหมายครอบคลุมไปถึงวิถีการปฎิบัติ การเป็นตัวแทน การแสดงออก ความรู้ ทักษะ ตลอดจนเครื่องมือ วัตถุ สิ่งประดิษฐ์และพื้นที่ทางวัฒนธรรม และรวมไปถึง

· มุขปาฐะและการแสดงออก

· ศิลปะการแสดง กีฬาฟื้นบ้าน เช่น เพลงเรือแหลมโพธิ์ การแข่งเรือยาว

· แนวปฎิบัติทางสังคม พิธีกรรมและงานเทศกาลต่างๆ

· ความเชื่อ เช่น งานแต่งงานกับต้นไม้ ที่อำเภอสิงหนคร โนราโรงครู ความเชื่อและภูมิปัญญาในการทำกรงนก

· ความรู้และวิถีปฎิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล

· งานช่างฝีมือดั้งเดิม

· งานจิตรกรรมไทย เช่น ที่วัดกลาง วัดจะทิ้งพระ

 

ปัจจุบันประเทศไทยเรามีแผนแม่บทวัฒนธรรมของชาติ...วัฒนธรรมในที่นี้คือวิถีชีวิตของคนตั้งแต่เกิดจนตาย บนฐานของประชาชน


เรากำลังมีแนวคิดการปกป้องมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ ทีมงานวัฒนธรรมในจังหวัดสงขลาได้คัดเลือก เพลงเรือ แข่งเรือยาว และงานช่างฝีมือ มาขึ้นทะเบียนและจัดทำแผนโดยพยายามให้สอดคล้องกับแผนแม่บทวัฒนธรรม เพื่อที่จะมีการส่งต่อ ทำงานร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง


โดยมีวัตถุประสงค์ในการขึ้นทะเบียน

1. เพื่อบันทึกประวัติความเป็นมา ภูมิปัญญา และอัตลักษณ์ของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม 

2. เพื่อเป็นฐานข้อมูลสำคัญเกี่ยวกับมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่อยู่ในอาณาเขตของประเทศไทย 

3. เพื่อเสริมสร้างบทบาทสำคัญ และความภาคภูมิใจของชุมชน กลุ่มคน หรือบุคคลที่เป็นผู้ถือครองมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม 

4. เพื่อส่งเสริมและพัฒนาสิทธิชุมชนในการอนุรักษ์ สืบสาน ฟื้นฟู และปกป้องคุ้มครองมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของท้องถิ่นและของชาติ 

5. เพื่อรองรับการเข้าเป็นภาคีอนุสัญญาเพื่อการพิทักษ์รักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของยูเนสโก 

 

สถานการณ์ร่วม

ในสังคมโลกาภิวัตน์ มีการแย่งชิงภูมิปํญญาในเชิงสิทธิบัตร หลายประเทศกำลังช่วงชิงภูมิปัญญา จดทะเบียนเพื่อประโยชน์ในการแสดงความเป็นเจ้าของ ขณะที่วิกฤตของวัฒนธรรม สังคมกำลังให้ความสำคัญในเชิงมูลค่ามากกว่าคุณค่า มองเห็นผลประโยชน์เฉพาะหน้ามากกว่าการให้ความสำคัญที่แก่นแกนเนื้อใน ขณะเดียวกัน ก็เกิดปัญหาวัฒนธรรมการทำงานของฝ่ายนโยบายจากส่วนกลาง นิยมสั่งการณ์มาในลักษณะรวมศูนย์จากส่วนกลาง ไม่ได้ใช้ฐานศักยภาพและความหลากหลายจากวิถีแห่งท้องถิ่น อย่างไรก็ดี ก็มีโอกาสในการทำงาน ในแง่ที่ว่ากระทรวงวัฒนธรรมมีข้อตกลงความร่วมมือ MOU กับอปท.

 

และแม้ว่าตัวแทนของวัฒนธรรมจังหวัดสงขลาได้นำเสนอเพลงเรือ การแข่งเรือ และการทำกรงนก เพื่อทำแผนปกป้องวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ เราได้จัดประชุมอีกครั้งก็มีข้อเสนอเพิ่มเติมประกอบในการทำแผนปกป้อง วัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของสงขลาดังนี้


1.เชิดชูวิถีวัฒนธรรมที่เด่นชัดของคนในแต่ละอำเภอ โดยจัดให้มีนโยบาย 1 วัฒนธรรม 1 อำเภอ มีการจัดทำประชาคม ทำทะเบียนในแต่ละอำเภอ หรือโซน เช่นกรณีโซนบก ให้ส่งเสริมวิถีชีวิตตาลโหนดบนคาบสมุทรสทิงพระ หรือกำหนดโซนตามวิถี เช่น ควน ป่า นา เล


2.เพิ่มเติมภูมิปัญญาด้านอาหาร/ขนมพื้นบ้าน ได้แก่ กุ้งต้มน้ำผึ้ง ข้าวมันแกงไก่ แกงคั่วไก่ ขนมม่อฉี่ น้ำชุบลูกขาม เถ้าคั่ว ข้าวยำ ไข่ครอบ(มีหนึ่งเดียวที่สงขลาเช่นกัน)



ไข่ครอบ


3.ในด้านความเชื่อ มีการแต่งงานต้นไม้ ที่อ.สิงหนคร การไหว้เทียมดาที่สามารถบวกความเชื่อของคนจีน หรือการไหว้ขันหมากปฐม


4. ควรมีการสืบค้นสัญลักษณ์ของสงขลาที่แท้จริงว่าคือสิ่งใดกันแน่  เช่น นางเงือก สะพานติณสูลานนท์ ผ้าทอเกาะยอ หอยสังข์บนพานแว่นฟ้า ฯลฯ


6.ส่งเสริมการละเล่นฟื้นบ้าน เช่น การเล่นสะบ้า ปัจจุบันมีการฟื้นฟูที่คลองหอยโขง


7.อนุรักษ์และสืบทอดภาษาถิ่น เช่นภาษาสะกอม ภาษาใต้ให้โรงเรียนได้สืบทอด สืบสาน จัดทำยุทธศาสตร์ เป็นหมวดหมู่ รวมไปถึงภาษามลายู  

 


เพลงเรือแหลมโพธิ์

ความเป็นมา เพลงเรือถือเป็นเอกลักษณ์ของคนในลุ่มน้ำทะเลสาบตอนล่าง ในอดีตมีการลากพระทางน้ำ โดยเรือพระทุกวัดจะไปรวมกันที่แหลมโพธิ์ ในอดีตแต่ละวัดมีเรือของตัวเอง ได้ขุดเรือเพื่อลากพระ 7 ฝีพาย 9 ฝีพายและ 12 ฝีพายการลากพระแต่ละครั้งใช้กำลังของคนทำให้มีความเหนื่อยมาก จึงหาการละเล่นเพื่อสร้างความสนุกสนานลดความเหนื่อยหนักในการลากพระ ประกอบกับคนสมัยก่อนมีภูมิปัญญาในการแต่งกลอน จึงเป็นเรื่องง่ายที่จะเกิดการละเล่นเพลงเรือ


รูปแบบ มีชื่อเรียกโดยทั่วไปว่า เพลงเรือ เป็นการละเล่นประกอบการลากเรือพระทางน้ำ ต่อมา อ.สนิท บุญฤทธิ์ นำมาตั้งเป็น เพลงเรือแหลมโพธิ์ ในขณะที่มีชื่อเรียกว่า เพลงยาว กรณีนี้ใช้ประกอบกับการลากเรือพระทางบก


การขึ้นเพลง จะขึ้นต้นว่า...ยกข้อต่อกล่าว เพลงเรือเป็นเพลงสั้นๆ สามารถว่าวนเวียนได้ไม่จบ เนื้อหากล่าวถึงวิถีชีวิตของคนในชุมชน เป็นการละเล่นในวันลากพระ ไม่มีการประกวด แข่งขัน หากจะวัดความสามารถกันตรงที่การทำให้เด็กๆที่ติดตามขบวนเรือพระมาพอใจ  ต่อมามีการแต่งกายในลักษณะแฟนซีประกอบประยุกต์ให้น่าสนใจ แต่ก็เน้นการแต่งกายตามอัตภาพ เน้นความคิดสร้างสรรค์ ใช้วัสดุที่หาง่าย ไม่สิ้นเปลือง ไม่มีรูปแบบแน่ชัด และต่อมาในปัจจุบันมีการประยุกต์ใช้ดนตรีฟื้นบ้านมาผสมผสาน


ในการละเล่น มีแม่เพลง 1 คน และมีลูกคู่ไม่จำกัด





คุณค่าที่พบของเพลงเรือ

1.ส่งเสริมความรัก ความสามัคคี ลดความขัดแย้งที่เกิดขึ้นในชุมชน


2. สร้างความสนุกสนาน ผ่อนคลายจากการทำงาน ปีละครั้ง ในบางครั้งก็พบว่ามีการใช้เหล้ามาเพื่อดื่มกระตุ้นพลังสร้างสรรค์ ปลดปล่อยอารมณ์ ทั้งนี้ในวันลากพระสังคมจะมีข้อยกเว้นให้ ไม่ถือว่าเป็นสิ่งไม่ดี


3.สะท้อนวิถีชีวิต สะท้อนปัญหาสังคม โดยเฉพาะปัญหาสำคัญที่เกิดขึ้นในแต่ละปี


4.เป็นการสื่อสารในชุมชน ทั้งในกรณีของ คู่รัก คู่อริ เป็นการหยอกล้อ หยอกเย้าของคนในชุมชน


5.เรื่องเล่าเชิงประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะที่มาของการลากพระ  มีเรื่องเล่าว่า แหลมโพธ์ในอดีตมีทั้งยุคที่สมบูรณ์และอดอยาก ข้าวยากหมากแพง ครั้งหนึ่งเกิดอาเพศ มีชาวบ้านไปบนบานทวดงู และทวดงูก็ได้มาเข้าฝันว่าถึงเวลาออกพรรษาให้แต่ละวัดมีการลากพระ เมื่อมีการลากพระทางน้ำเกิดขึ้น ผลจากความเหนื่อยล้าจากการลากพระทำให้เกิดการสร้างสรรค์เพลงเรือขึ้นมาในที่สุด


6.สร้างการเรียนรู้ มีการสืบสานวัฒนธรรมและภูมิปัญญาท้องถิ่นในสถานศึกษา สามารถนำเพลงเรือมาใช้พัฒนาทักษะการแสดงออก/การใช้ภาษาของเยาวชน



จุดอ่อนหรือสถานการณ์ปัญหาที่พบในปัจจุบัน

มีการเสื่อมถอย ไม่มีการสืบทอด นับแต่ในพื้นที่ลุ่มน้ำมีเอกชนมาสร้างบ้านจัดสรร สร้างสะพานคร่อมขวางทางน้ำ ทำให้ไม่สามารถลากพระทางน้ำได้เหมือนเดิม ส่งผลต่อเนื่องมาจากเพลงเรือ การแข่งเรือสูญหายตามไปด้วย ประกอบกับแม่เพลงมีน้อย ทุกคนมีความสามารถเฉพาะตัว แต่ขาดการสืบทอด ไม่สามารถสร้างแม่เพลงรุ่นใหม่ขึ้นมาได้ เนื่องจากสภาพแวดล้อมของชุมชนที่เปลี่ยนแปลงไป ไม่มีเวทีได้แสดงออก ในขณะเดียวกันก็ขาดฐานข้อมูลของเพลงเรือเพื่อประกอบการเรีบนรู้ ฝ่ายนโยบายระดับท้องถิ่นให้ความสนใจไม่จริงจัง ต่อเนื่อง


จุดเด่นที่มี ปัจจุบันมีแม่เพลง

· ครูวร ชูสกุล ต.แม่ทอม ครูสวัสดิ์ ยางทอง ต.บางเหรียง ครูเปลื้อง สุขสวัสดิ์ ต.แม่ทอม

· ครูบัว อ.ควนเนียง

· ครูฉิ้ว ทิพย์วารี อ.กระแสสินธฺ

· ครูแปลก ถ.ศรีสุดา สงขลา

· ครูชัย เหล่าสิงห์ อ.รัตภูมิ

· ครูสุนิสา ต.คูเต่า

· ครูหนูกล้าย ทิพย์กร วัดท่าเมรุ

· นายองอาจ นันทวงศ์ หมู่ที่ ต.บางกล่ำ อ.บางกล่ำ



มีสถานศึกษาที่สนับสนุนสร้างกระบวนการเรียนรู้ ได้แก่

· รร.บางกล่ำวิทยารัชมังคลาภิเษก มีหลักสูตรสถานศึกษา สอนแบบดั้งเดิม คือ ให้ผู้แสดงมีการแบกไม้พายประกอบ

· รร.ประถมในละแวกอ.บางกล่ำ

· รร.บ้านหน้าวัดโพธิ์ มีหลักสูตรสถานศึกษา

· รร.พะตงประธานคีรีวัฒน์

· รร.ญว.2

· รร.วัดนารังนก

· รร.ญว.

· รร.ญส.


มีวัดที่สนับสนุน

· วัดคลองแห


มีอปท.ที่สนับสนุน

· อบต.แม่ทอม เทศบาลตำบลคูเต่า

· อบจ.สงขลา


มีองค์กรสนับสนุน

· วัฒนธรรมจังหวัด

· แผนสุขภาพจังหวัดสงขลา ประเด็นวัฒนธรรมที่เอื้อต่อสุขภาพ


ข้อเสนอเพื่อประกอบการทำแผน

1.จัดการความรู้

· จัดให้มีหลักสูตรสถานศึกษาเชิงบูรณาการ

· ผลิตสื่อต้นแบบ ในรูปแบบ MP 3, มีการจัดทำเทปการแสดงเพลงเรือ นำเสนอลูกเล่น/แนวทางการเล่น เผยแพร่/ปชส.ในสื่อสารสาธารณะ เช่น นำไปเผยแพร่ในเว็บไซต์ มีการเก็บรวมเพลงเรือแหลมโพธิ์ที่มีการแต่งไว้ จัดพิมพ์เป็นเล่ม

· ศึกษาเชิงเปรียบเทียบเชื่อมโยงถึงที่มาของทวดงูในแต่ละพื้นที่


2.เสนอแนะในเชิงนโยบายสาธารณะ

· ยกย่องเชิดชูแม่เพลง มีการจดทะเบียนสิทธิทางปัญญาในพื้นที่

· องค์กรวัฒนธรรมลงพื้นที่ศึกษาแม่เพลงในพื้นที่ ร่วมกับวัดในการส่งเสริมฟื้นฟู

· จัดกิจกรรมถวายเทียนพรรษาทางน้ำ ฟื้นท่าน้ำ

· ให้วัดคูเต่าเป็นที่พักเรือในวันลากพระประจำปี และจัดเพลงเรือมาร่วม ทั้งนี้ให้มีการขุดลอกร่องน้ำ ขุดดินมาถมรอบแหลมโพธ์ ฟื้นประเพณีลากพระทางน้ำ เพื่อให้การเล่นเพลงเรือจะได้รับการสืบทอดตามมา

· ประกวดแม่เพลงรุ่นเก่า/ใหม่

· จัดทำแผนวัฒนธรรมจ.สงขลา

· พัฒนากองทุนวัฒนธรรมของจังหวัด


3.พัฒนาทักษะและรูปแบบให้ร่วมสมัย

· เด็กและเยาวชนเริ่มต้นพัฒนาทักษะจากการเป็นลูกคู่

· มีการสอนในโรงเรียน/ชุมชน

· นำเพลงเรือมาประยุกต์ใช้ในกิจกรรมรณรงค์ทางสังคมต่างๆ เช่น การเมือง/เลือกตั้ง แก้ปัญหายาเสพติด สร้างเสริมสุขภาพ (เอดส์/อุบัติเหตุ) อนุรักษ์สิ่งแวดล้อม

· เป็นสื่อในการต้อนรับ/ประกอบพิธีการต่างๆ เช่น งานเทิดพระเกียรติ

· สอดแทรกกับภูมิปัญญาอาหาร

· พัฒนารูปแบบให้ร่วมสมัย เช่น เพิ่มดนตรีพื้นบ้าน/สลับด้วยละคร มีการเจรจา

· สร้างแม่เพลงรุ่นใหม่


4.จัดกลไก ร่วมกลุ่ม ร่วมทุน บูรณาการงานกับหน่วยงานต่างๆที่เกี่ยวข้อง ได้แก่

· กระทรวงศึกษาธิการ

· กระทรวงวัฒนธรรม

· สภาวัฒนธรรมตำบล/อำเภอ

· อส.วัฒนธรรม

· วัฒนธรรมจังหวัด

· กระทรวงมหาดไทย

· กระทรวงพาณิชย์

· กระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา

· สำนักนายก/ประชาสัมพันธ์

· กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

· คณะกรรมการพัฒนาลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลา

· กรมน้ำ

· แผนสุขภาพจังหวัดสงขลาประเด็นวัฒนธรรม

· สมาคมศิลปินพื้นบ้านจ.สงขลา

ฝ่ายงบประมาณ

· อบจ./เทศบาล/อบต.

· ททท.

· ประชาสัมพันธ์

· เอกชน

· สมาคม/มูลนิธิ/สโมสรไลออนท์/โรตารี่

· บ.โตโยตา/บ.ปตท./บ.หาดทิพย์/ไฟฟ้าการผลิต

· องค์กรอิสระ

· สสส.

· สปสช.

 


การแข่งเรือ

ความเป็นมา เป็นวิถีคนลุ่มน้ำ ในอดีตมีการเตรียมความพร้อมก่อนมีการแข่งเรือ 1 เดือนล่วงหน้า แต่ปัจจุบันไม่มีแล้ว


สถานการณ์ วิถีชุมชนเปลี่ยนไป การสัญจรทางเรือหายไป ประกอบกับวัดเปลี่ยนบทบาทไปจากเดิม ผู้คนมีความเร่งรีบ ไม่มีเวลา มองเห็นมูลค่านำคุณค่าตามวิถีทุนนิยม ขณะที่มีคนสืบทอดเพราะเงินนำกว่าความตระหนักถึงคุณค่า อีกทั้งขาดงบประมาณในการสนับสนุน และกลไกการทำงานเชิงวัฒนธรรมบางส่วนไปผูกติดกับตัวบุคคลหรือฝ่ายการเมืองและทุน


ปัจจุบันมีอยู่ที่ไหน

1.วัดบางหยี บางกล่ำ เสาร์-อาทิตย์ที่ 2 ของเดือนพฤศจิกายน การแข่งขันประเพณีเรือยาว จ.สงขลา เรือ 5 จังหวัดมาร่วม 70 กว่าลำ 7,9,12 ฝีพาย และเรือเยาวชน

2.วัดอู่ตะเภา วันชักพระ 7และ 9 ฝีพาย

3.บางเหรียง คลอง ร.1 วันลอยกระทง เกาะน้ำรอบ

4.วัดท่าหยี ต.ห้วยลึก ควนเนียง ทอดกฐิน

5.วัดคูเต่า เดือนสิบ แข่งเรือชิงธง(ชาติ)

6.วัดคลองแห วันลอยกระทง อนุรักษ์สิ่งแวดล้อม



ข้อเสนอแนะเพื่อประกอบการทำแผน

1.ท้องถิ่นและวัดเชื่อมโยงเพลงเรือกับการแข่งเรือยาว โดยเฉพาะที่ท่าน้ำวัดบางหยี วัดอู่ตะเภา ในวันชักพระ

2.แห่ถ้วยพระราชทานทางน้ำ

3.ทำปฎิทินกิจกรรมเชิงวัฒนธรรมในรอบปี เข้าแผนการท่องเที่ยวของหน่วยงานต่างๆ

4. จัดทำ 3 เหลี่ยมวัฒนธรรม

5.วัด เรือแข่ง เพลงเรือ ทำเรือท่องเที่ยว นำชมวิถีวัฒนธรรม

6.สอดแทรกกับกิจกรรมอื่นๆ เช่น หัวใบ้ท้ายบอด มวยทะเล เพลงเรือ เทพี/แฟนซี ตลาดน้ำ การท่องเที่ยวทางเรือ มีเรือเช่าให้พายเล่นชมทิวทัศน์

7.ปรับทัศนะของคนในด้านวัฒนธรรม นำทุนทางสังคมมานำทุนนิยม สร้างความรู้ ความเข้าใจในวัฒนธรรมฟื้นถิ่นแกนของวัฒนธรรมนั้นๆ ให้กับกลไกของวัฒนธรรมแต่ละระดับ

8.ส่งเสริมการใช้ประโยชน์ทางน้ำ ฟื้นท่าน้ำ การท่องเที่ยว และการเดินทาง


เพลงนกเขาไม่ขัน

 

คำร้อง ประเสริฐ รักษ์วงศ์  คำรับ จุ๊กกรู จุ๊กกรู

 

 จะนะบ้านเรา นกเขาเสียงดี

  แต่มาวันนี้ ท่าทีเสียหาย

 นกเขาไม่ขัน มันอันตราย

 ทำกรงนกขาย ไม่ได้กำไร

 แม่บ้านหน้าแห้ง ไม่หอนแหลงไหร

 พ่อบ้านทำไม นกไม่จุ๊กกรู

 ดวงตกนกตาย อับอายอดสู

 โรงไฟมาอยู่ นกกูหมันตาย 


 

โดย นายชาคริต

 

กลับไปที่ www.oknation.net